در کشور ایران و اغلب کشورهای دیگر، رسیدگی به جرائم اطفال و نوجوانان شکلی متفاوت دارد. به طور مثال در ایران دادسرای ویژه اطفال و نوجوانان برای رسیدگی به جرائم این افراد در نظر گرفته شده است. همچنین مجازات های این افراد نیز متفاوت از مجازات های مجرمان بزرگسال میباشد. همانطور که بر همه ما لازم است که در رابطه با جرائم و مجازات های بزرگسالان اطلاعاتی هر چند اندک داشته باشیم، لازم است که درباره جرائم اطفال و نوجوانان و نحوه رسیدگی به جرائم آن ها نیز اطلاعاتی کسب کنیم.
مصادیق بارز جرائم اطفال و نوجوانان
هر جرم مصادیق مشخصی دارد و چنین نیست که قانونگذار یک سری کارها را صرفا برای اطفال و نوجوانان جرم بداند. به طور مثال سرقت در هر صورت جرم است و فرقی ندارد فرد بزرگسال مرتکب آن شود یا نوجوان. پس به طور کلی صحبت درباره مصادیق جرائم اطفال و نوجوانان، صحیح نیست. چون همانطور که گفته شد میان جرائم این گروه از افراد با بزرگسالان هیچ تفاوتی وجود ندارد. بلکه تفاوت در شیوه مجازات آن ها است که باعث شده تا موسسه حقوقی وکلای تلفنی این مقاله را نگارش کند.
مجازات جرائم اطفال و نوجوانان
روند رسیدگی به جرائم اطفال و نوجوانان به اقتضای شرایط شکل خاصی دارد. اولا که تعیین میزان مجازات مجرم در دادگاه خاص انجام میشود که در ادامه درباره آن صحبت خواهیم کرد. ثانیا رسیدگی به این جرائم در محاکم قضایی مذکور با تعیین وقت قبلی صورت میگیرد. به عبارت دیگر مقامات قضایی تاریخ مشخصی برای رسیدگی به پرونده تعیین کرده و به طرفین ابلاغ میکنند. در این تاریخ باید والدین یا سرپرست مجرم، وکیل وی، شاکی پرونده و سایر افرادی که به عنوان شاهد یا … معرفی شده اند و نظرشان در صدور رای نهایی تاثیرگذار است، در دادگاه حاضر باشند. گاها ممکن است مقام قضایی، حضور مددکار اجتماعی را هم الزامی بداند یا مثلا بسته به نوع جرم، طفل مجرم را از حضور در جلسه دادگاه منع کند. در هر صورت چه جرم جزو جرائم سنگین باشد و چه جرائم سبک، مقام قضایی خود را با سرپرست یا ولی طفل طرف میداند و آرای صادر شده را به او ابلاغ میکند. اما در نهایت حکم صادر شده که بسته به نوع جرم یکی از قرارهای کفالت، وثیقه و یا نگهداری موقت خواهد بود، در خصوص مجرم اجرا میشود.
معیار مسئولیت کیفری اطفال و نوجوانان
طبق قانون مجازات اسلامی مصوب سال 92 اطفال به 3 دسته تقسیم می شوند:
الف-اطفال تا 9 سالگی : این افراد به علت نرسیدن به بلوغ و فقدان قوه تشخیص و تمیز، فاقد مسئولیت کیفری می باشند.
ب-اطفال بین 9 تا 15 سالگی : در صورت ارتکاب جرائم تعزیری از سوی این افراد، مجازات بزرگسالان در مورد آن ها اعمال نمی شود بلکه در صورت ارتکاب شدیدترین جرم نیز، در نهایت به یک سال حبس در کانون اصلاح و تربیت محکوم می شوند.(ماده 88 قانون مجازات اسلامی)
ج-اطفال و نوجوانانی که هنگام وقوع جرم 15 تا 18 سال دارند: در مورد این افراد نیز مانند گروه دوم مجازات بزرگسالان اعمال نمی شود بلکه در صورت ارتکاب شدیدترین جرم نیز، در نهایت به پنج سال حبس در کانون اصلاح و تربیت محکوم می شوند.(ماده 89 قانون مجازات اسلامی)
در تمامی موارد بالا، سن شمسی ملاک می باشد.
مرجع صالح رسیدگی به جرائم اطفال و نوجوانان
رسیدگی به جرائم اطفال و نوجوانان مستلزم وجود یک دادرسی ویژه برای آنان است به همین دلیل امروزه یکی از پیشرفت های قابل توجه در حقوق کیفری کودکان، پیش بینی سیستم دادرسی مختص آنان می باشد که مورد توجه و استقبال اکثر کشورها قرار گرفته است.به جرائم اطفال در دادسرا و دادگاه ویژه اطفال رسیدگی می شود.
الف- دادسرای ویژه اطفال : در کنار دادگاه اطفال و نوجوانان شعبه ای از دادسرای عمومی و انقلاب با عنوان دادسرای ویژه نوجوانان به سرپرستی یکی از معاونان دادستان و با حضور یک یا چند بازپرس تشکیل می شود. تحقیقات مقدماتی در مورد جرائم افراد 15تا 18 سال توسط این دادسرا انجام و سپس پرونده جهت رسیدگی و صدور حکم به دادگاه ویژه اطفال فرستاده می شود البته در این خصوص استثنا وجود دارد و آن اینکه به جرائم زنا، لواط،سایر جرائم منافی عفت و نیز جرائم تعزیری درجه 7 و 8 طبق مواد 306 و 340 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب سال 93 مستقیما در دادگاه ویژه اطفال رسیدگی می شود.
ب- دادگاه ویژه اطفال و نوجوانان : در هر حوزه قضائی شهرستان، یک یا چند شعبه دادگاه اطفال و نوجوانان برحسب نیاز تشکیل می شود و تا زمانی که دادگاه اطفال و نوجوانان در محلی تشکیل نشده است، به کلیه جرائم اطفال و نوجوانان به جز جرائم مشمول ماده 315 این قانون، در شعبه دادگاه کیفری دو یا دادگاهی که وظایف آن را انجام می دهد رسیدگی می شود.تحقیقات مقدماتی اطفال 9 تا 15 سال مستقیما توسط این دادگاه انجام شده و دادگاه در این خصوص کلیه وظایفی را که طبق قانون بر عهده ضابطان دادگستری و دادسرا می باشد انجام داده و پس از تکمیل تحقیقات مبادرت به رسیدگی و صدور رای می نماید. دادگاه اطفال و نوجوانان با حضور یک قاضی مشاور تشکیل می شود و نظر مشاور مشورتی است و رئیس دادگستری یا ریئس کل دادگاه های شهرستان مرکز استان، در هر استان و هر حوزه حسب مورد، ریاست دادگاه های اطفال و نوجوانان را نیز بر عهده دارد.